PÓŁWIECZE DRUŻYN NIEPRZETARTEGO SZLAKU

Wielkie idee rodzą się z potrzeby urzeczywistnienia dobra, które jest immanentną częścią duchowości człowieka. Urzeczywistnieniem dobra stało się dla młodego pokolenia Polaków w początkach XX wieku Harcerstwo zbudowane na fundamentach ideowo-wychowawczych. Z idei dobra zrodziła się też myśl, by objąć opieką, włączyć do drużyn harcerskich dzieci samotne, chore, niepełnosprawne, zagubione w świecie - wszystkie, które mają trudności w pełnowartościowym uczestnictwie w życiu społeczeństwa. W roku 1912 Andrzej Małkowski tworzy pierwszą drużynę z lwowskich „batiarów", łobuzów,  gazeciarzy, dzieci bezdomnych. Rozwój tej idei znaczyły drużyny dzieci niepełnosprawnych lub potrzebujących opieki, powstające sporadycznie na terenie całej Polski w latach 1912 - 1958.

            Jest rok 1958. dh. hm. Maria Łyczko prowadzi w Rabce pierwszy kurs metodyki harcerskiej dla nauczycieli i wychowawców z sanatoriów i prewentoriów. Do pracy z dziećmi chorymi wyrusza pierwsza grupa wychowawców przygotowanych do pracy metodą harcerską. Rodzi się Nieprzetarty Szlak.

            Od roku 1959 i w latach kolejnych uczestnikami kursów w Rabce stają się wychowawcy i nauczyciele ze wszystkich prawie zakładów i placówek podległych Ministerstwom:  Edukacji , Sprawiedliwości, Zdrowia i Opieki Społecznej. Drużyny NS powstają w zakładach i placówkach dla dzieci niepełnosprawnych, niedostosowanych społecznie i przewlekle chorych. Program wychowawczy oparty jest na założeniach ogólnopolskiego programu ZHP i realizowany metodą harcerską dostosowaną do możliwości fizycznych, psychicznych i intelektualnych dzieci i młodzieży należących do drużyn.

            Na czym polega niezwykłość i niepowtarzalność Nieprzetartego Szlaku?

            Harcerstwo znalazło nowy obszar działania. Objęło swym oddziaływaniem dzieci i młodzież wyłączoną z normalnego życia w społeczeństwie, izolowaną poprzez swoją chorobę, kalectwo lub niemożność dostosowania się do norm społecznych. Okazało się, że metoda harcerska stosowana w rehabilitacji dzieci daje wyniki przewyższające oczekiwania, stosowana w środowiskach młodzieży niedostosowanej społecznie daje im nadzieję na powrót do społeczeństwa. Drużyny powstają więc początkowo jak grzyby po deszczu. Już w pierwszym roku istnienia ruchu NS powstało 50 drużyn (1500 członków), w dziesiątą rocznicę pracują  663 drużyny (20 000 członków).

            Celem nadrzędnym pracy wychowawczej w drużynach NS jest przygotowanie dzieci dotychczas izolowanych do życia w środowisku, obudzenie w nich poczucia własnej wartości i przydatności społecznej. Nauczenie ich otwartości, przełamywania lęków, poprawianie sprawności fizycznej. Wyprowadzenie z zakładów zamkniętych na ulice i na biwaki, na wycieczki , obozy i zloty. Zetknięcie z normalnym życiem, z rówieśnikami. W mundurach harcerskich wszystkie dzieci wyglądają podobnie, zacierają się różnice. Następuje pełna integracja. Drużyny NS stają się integralną częścią obozów harcerskich, zlotów i biwaków, uczestniczą we wszystkich służbach. Zgoda na wyprowadzenie dzieci i młodzieży z placówek „w światy otwarty" jest dowodem wielkiego zaufania kierownictwa tych ośrodków do Związku Harcerstwa Polskiego i jego instruktorów.     

            Już pierwsze lata pracy drużyn NS potwierdzały słuszność działania podjętego przez harcerstwo dla dzieci specjalnej troski. Trwa intensywne szkolenie drużynowych. Praca z dziećmi niepełnosprawnymi wymaga specjalnego przygotowania nie tylko w zakresie metody wychowawczej, ale też przygotowania instruktorów pod względem psychicznym i mentalnym. W Rabce odbywają się kursy dla drużynowych. W warunkach prawie polowych, w ciasnych pomieszczeniach schroniska na Turbaczu kształciło się rocznie początkowo 50 a w miarę rosnącego zainteresowania rabczańskimi kursami ponad 100 drużynowych i instruktorów. Kursy w Rabce prowadzone były nieprzerwanie do 1996 r.

            W roku 1972 Główna Kwatera ZHP w miejsce Sztabu (1958 - 1972) powołuje Wydział Drużyn przy Zakładach  Specjalnych  Nieprzetarty Szlak i mianuje na funkcję kierownika wydziału hm. PL Marię Łyczko.

            Praca instruktorów NS napotykała często na opór społeczny kwestionujący możliwość należenia do harcerstwa dzieci upośledzonych, niesprawnych fizycznie czy też sprawiających poważne trudności wychowawcze. Okres 20-lecia NS był czasem intensywnego zdobywania zaufania społecznego, a zatem nowych obszarów dla działalności drużyn. Kierownicy placówek szkolnictwa specjalnego, dyrektorzy szpitali i zakładów leczniczo-wychowawczych czekali na instruktorów, którzy by mogli wprowadzić harcerstwo na teren ich placówek. Ten spontaniczny rozwój ruchu drużyn Nieprzetartego Szlaku trwa 20 lat, kiedy to w roku 1978 już 2356 drużyn obejmuje harcerskim wychowaniem 53 418 dzieci i młodzieży.

            Historyczne zmiany w kraju od początku lat 80. rzutują na zachowania społeczne, także młodzieży. W tym czasie politycznych i społecznych niepokojów ujawnia się postępująca demoralizacja dzieci, poważne zagrożenia nałogami, bezsilność wobec panującego chaosu moralnego. Rośnie zainteresowanie harcerską metodą wychowawczą. Następne lata nie poprawiają sytuacji ani w nastrojach społecznych, ani w samym Związku. Problemy zdawałoby się już rozstrzygnięte - wracają nową falą zwątpień w sens i prawo dzieci specjalnej troski do munduru i Krzyża Harcerskiego. Wątpliwości dotyczą także skuteczności metody harcerskiej w procesie rehabilitacji, resocjalizacji i rewalidacji.

            W 1986 r. odchodzi na emeryturę druhna Maria Łyczko - twórczyni i wieloletnia kierowniczka  Wydziału Nieprzetartego Szlaku GK ZHP. Wydział zostaje przeniesiony z Krakowa do Warszawy. Kierownikiem zostaje mianowany hm. Bolesław Majewski. Na przestrzeni następnych 15 lat, ostatnich w XX wieku (1986 - 2001), po 28 latach autorytatywnego kierowania Wydziałem przez hm. Marię Łyczko, kierownicy Wydziału zmieniali się zastanawiająco często. Skutki tych częstych zmian i wynikające z nich różnice w koncepcji pracy Wydziału i metodzie kształcenia instruktorów, falowanie nastrojów i ocen w stosunku do problemu dzieci niepełnosprawnych w harcerskich mundurach, kłopotliwy brak funduszy na szkolenie i obozy zadecydowały o kondycji Nieprzetartego Szlaku w tych latach. Następuje ciągły spadek zainteresowania drużynami NS, który odnotowały kolejne spisy harcerskie osiągając poziom  797 drużyn  [15 298 członków] w 1993 r. Był to wymierny w liczbach efekt radykalnych zmian w nastrojach społecznych, zmian w systemie wartości, celach i dążeniach społeczeństwa.

            Praca wychowawcza wymaga atmosfery spokoju i ładu społecznego. A lata 1989 - 2000 były latami tak wielkich przemian społecznych, politycznych i kulturowych, że przetrwanie tego czasu bez strat w wielu dziedzinach życia społecznego było niemożliwe. Tak więc cały ZHP i jego mała cząstka - drużyny NS - musiały ponieść straty, które ujawniały coroczne spisy harcerskie. Pierwsze lata z niepokojem i nadzieją oczekiwanego nowego tysiąclecia nie przyniosły ewidentnych zmian w sytuacji NS. Pogłębia się regres, który ukazuje dalszy, już drastyczny spadek liczby drużyn do 415 i liczby członków do 7468.

            Rok 2002 był rokiem przełomowym dla Wydziału NS. 10 stycznia 2002 r. Wydział zostaje rozwiązany ( powołany 1.02.1972 r.). W tym samym roku powołany został Zespół Nieprzetartego Szlaku w ramach Wydziału Programowego GK. Na kierowniczkę Zespołu zostaje mianowana hm. Dorota Kołakowska.

            Zespół pracuje już na innych zasadach, w innych warunkach organizacyjnych. Utrzymany został jednak status quo ante oparty na dorobku doświadczeń, sprawdzonych metodach pracy i dobrze przygotowanych do pracy z dziećmi niepełnosprawnymi instruktorach. Daje to gwarancję „małej stabilizacji" dla dalszej pracy drużyn Nieprzetartego Szlaku.

Powstanie przed 50 laty nowego ruchu „w łonie" ZHP przyjęte zostało z przyjaznym podziwem dla szlachetnej idei rozszerzającej obszar działania wychowawczego Związku, co pozwoliło na tak spontaniczny rozwój drużyn już w pierwszych latach istnienia. Przyjazne były także władze oświatowe i środowiska społeczne. Tamtym latom, w których Nieprzetarty Szlak zorganizował się i umocnił swoje struktury, zawdzięczamy siłę do przetrwania w latach trudnych bez ustępstw w obszarze  idei leżącej u jego podstaw.

 

Podsumowanie

 

            50 lat istnienia „Nieprzetartego Szlaku"- to lata trudnej pracy, przeżywania gwałtownego rozwoju i głębokich kryzysów. To także przełamywanie barier niezrozumienia, niechęci lub lekceważenia. Dystans do minionego czasu i zdobyte doświadczenie pozwalają już na spokojną ocenę sensu i wartości uporczywego trwania na „Nieprzetartym Szlaku" wielotysięcznego grona instruktorów harcerskich, którzy uwierzyli w ideę braterstwa „bezwzględnego" wszystkich dzieci i młodzieży.

            W jubileuszowym roku półwiecza „NS" działa 501 drużyn skupiających 9209 dzieci i młodzieży, w tym: 1586 zuchów, 3861 harcerek i harcerzy, 777 harcerek i harcerzy starszych, 524 wędrowników, 2330 członków drużyn wielopoziomowych.

            Najważniejszy i jedynie liczący się dorobek minionych 50 lat służby na „Nieprzetartym Szlaku" stanowią ciągle pracujące drużyny, a w nich młodzież i dzieci przeżywające  harcerskie zbiórki, obozy, wędrówki i ogniska dające chwile zapomnienia i nadziei.

            Nie do ogarnięcia, ujęcia w liczby, są dni radości, godziny beztroski, które tym dzieciom dało harcerstwo, Harcerskie Drużyny Nieprzetartego Szlaku.

 

hm.Ludomira Ryll